Życie Żydów w Europie z dala od metropolii

Judaizm obok chrześcijaństwa i dziedzictwa Grecji i Rzymu należy do fundamentów naszej kultury. Przez wiele stuleci chrześcijanie i ludzie wyznania mojżeszowego mieszkali wspólnie i obok siebie w miastach i na wsi. Z jednej strony Żydzi rozprzestrzeniali własną kulturę, z drugiej zaś strony, w różnorodny sposób byli powiązani z otoczeniem socjalnym i kulturalnym. Od czasów oświecenia w dużym stopniu wpływali i oddziaływali na powstanie nowoczesnej kultury europejskiej. Historia żydowska jest transnacjonalna. Czynnikami decydującymi o roli Żydów jako przekaźników kultury w Europie była ich migracja i mobilność.

Często wspomina się historię judaizmu europejskiego tylko od jej rzekomego końca. Przez taki sposób postrzegania, bogaty żydowski wkład w dziedzictwo kulturalne naszego kontynentu jest tylko marginalny. W centrum zainteresowań historii żydowskiej stoją zatem pogromy podczas wypraw krzyżowych, podczas dżumy oraz różnych powstań. W tej perspektywie życie żydowskie wydaje się być zredukowane do historii przed holokaustem. Także w niemieckich, polskich i holenderskich podręcznikach szkolnych zniszczenie Żydów podczas omawiania tematu judaizmu zajmuje pozycję dominującą.

Trudna pamięć

Każde zajęcie się życiem i historią żydowską w Niemczech po 1945 roku stoi w kontekście próby zniszczenia europejskich Żydów poprzez nazistowskie Niemcy. Skandale, odkrycie nowych aspektów tematycznych, próby pominięcia i różnorodne medialne próby zbliżenia, od sześciu dziesiątków lat towarzyszą próbom, by z Szoah czegoś się "nauczyć".

W Holandii nauczanie o judaizmie jest mocno ukszałtowane przez znajomość Anny Frank: dzieci uczą się, że Anna Frank była Żydówką i że zginęła w obozie koncentracyjnym. Często jest pierwszą, która przychodzi młodym ludziom do głowy, kiedy pytani są o żydowskie osobistości w historii Holandii.

W Polsce dochodzi do tego stanu, że bardzo urozmaicona polsko-żydowska przeszłość redukowana jest przeważnie tylko do wspomnień o holokauście. Dodatkowym ciężarem i komplikacją jest fakt, że Polska patrząc relatywnie odniosła największe straty wśród tych, którzy wzięli udział w drugiej wojnie światowej. Naziści wymordowali dużą część nieżydowskiej, polskiej elity. Auschwitz stał się symbolem polskiego cierpienia, w pewnym stopniu powstała konkurencja ofiar. W ostatnich latach także coraz częściej w Polsce przypomina się o holokauście, dyskutuje się także o polskim uczestnictwie w tych przestępstwach. Jednak daleko idące zajęcie się historią żydowską w Polsce pozostaje jeszcze dezyderatem. Nie poświęca się zbyt wiele uwagi ważnej roli Żydów w polskiej przeszłości mulitkulturalnej i mulitetnicznej.W badaniach i fachowych naradach o formach prezentacji muzeów żydowskich, we wszystkich trzech krajach bardzo poszerzył się sposób spojrzenia na historię żydowską, jednak ta rozpoczęta zmiana perspektyw nie jest jeszcze wystarczająco zastosowana w przepisach nauczania, mediach i w praktyce nauczania, ogólnej pracy kształcącej.

Perspektywa europejska

Jeśli chodzi o Żydów w Europie, to dominuje "perspektywa z zewnątrz" społeczeństwa większości na rzekomo jednolite Żydostwo – żydowskie spojrzenia na większość, samodefiniowanie, kwestia tożsamości i wewnętrzne kontrowersje nie są brane pod uwagę. Żeby silniej informować o historii wspólnego życia i wzajemnym oddziaływaniu powinny być podkreślone osiągnięcia Żydów w europejskiej kulturze, przemyśle, nauce. Ważnym rozszerzeniem perspektywy jest kontekst europejski żydowskiej historii.
Do tego należą informacje o:

• żydowskim życiu w diasporze w zmiennych warunkach,


• szczególnej mobilności Żydów w Europie,


• historycznych i aktualnych procesach migracyjnych,


• różnicach kultury żydowskiej i historii różnych regionów,


• wewnętrznych różnicach w Judaizmie, jak i różnorodne drogi żydowskiej tożsamości (różnorodność religijna, światopoglądy, syjonizm...),


• socjalnych procesach dyferencyjnych i roli kształcenia i modernizacji dla żydowskiego samostanowienia


• szczególnej roli Żydów dla oświecenia, procesów demokratyzacji i modernizacji,


• różnicach życia żydowskiego w metropolii, na wsi oraz w miastach na pograniczu metropolii,


• roli rozwoju gmin żydowskich i wewnętrznej pluralyzacji Żydów we współczesnej Europie.

Otwarte zostaje najtrudniejsze pytanie: czym dokładnie jest Judaizm? Jak Żydzi postrzegają siebie samych? Czym są "ci" Żydzi. Prawdopodobnie było dokładnie tak wiele niemiecko-żydowskich, polsko-żydowskich i holendersko-żydowskich historii, jak wiele było niemiecko-żydowskich, polsko-żydowskich i holendersko-żydowskich tożsamości europejskich.
Niektóre z tych historii będą w tym projekcie opowiedziane.