Kultura żydowska po hebrajsku

Życie Żydów w Europie z dala od metropolii

Logo programu UE wspierające kulturę "Kultura 2000"
Logo Stowarzyszenia Krainy Westfalia-Lippe
Westfalen
Groningen
Lublin

Napisz do nas Kontakt |  Kalendarium: wydarzenia historyczne w skrócie Kalendarium |  Słowniczek Słowniczek |  Polecana literatura Literatura |  Odsyłacze do innych stron Odsyłacze | Dokumenty filmowe projektu Film | Dokumenty dźwiękowe projektuDźwięk |  Pomoc Pomoc |  Wersja niemiecka D  |  Wersja holenderska NL  |  Wersja polska PL  | 

  Znajdujesz się: Strona główna


Żydzi w Groningen


Od 1563 roku prawie bez przerwy w miasteczku Appingedam osiedlali się Żydzi.

Świadectwo niekaralności dla Josefa Neuskena i jego żony pani Rachel, 1563 Świadectwo niekaralności dla Josefa Neuskena i jego żony pani Rachel, 1563.
(RHC GrA TG 136 inv. nr. 530)
W owym roku, urodzony w Pradze Muesken, wraz z rodziną otrzymał od rady miasta Appingedam pozwolenie na okres sześciu lat, by zamieszkać w mieście i prowadzić lombard. W Appingedam powstała nawet malutka gmina żydowska.

Przez prawie cały XVII wiek "Hervormde Kerk" (Kościół Reformowany), który w prowincji Groningen pokazywał swoje mocno antyżydowskie nastawienie, próbował wykorzystać swój wpływ u światowej sławy autorytetów, by zapobiec osiedlaniu się Żydów. Jednak nie znalazł posłuchu.

Pod koniec XVII wieku i na początku XVIII wielu Żydów osiedlało się na południowym wschodzie prowincji. Powstało wiele gmin żydowskich. Z czasem także w mieście Groningen osiedlali się znowu Żydzi. Ale po oskarżeniach o paserstwo w 1711 roku Żydzi ci zostali na zawsze wygnani z miasta i okolic. Ten zakaz nie był ściśle przestrzegany. W 1731 roku Żyd z Amsterdamu Mozes Goldsmid wydzierżawił lombard w mieście Groningen. Jego zięciowie byli rzekomo właściwymi założycielami Kehily Groningen.

Żydom nie wolno się było swobodnie osiedlać. Do tego potrzebne im było pozwolenie odpowiedniego urzędu. Dla nie-Żydów obowiązywały jednak te same przepisy. Jeśli chodzi jednak o wykonywanie zawodu, w stosunku do Żydów obowiązywały szczególne regulacje. Na wsi wolno im było wylącznie zajmować się ubojem, sprzedażą mięsa i handlem. W mieście wolno im było trudnić się wyłącznie wolnym handlem.
Wprowadzenie do korzystania z Biblii przetłumaczonej z hebrajskiego na niderlandzki, 1809 r. Wprowadzenie dla gminy żydowskiej w Niderlandach, jak należy korzystać z Biblii przetłumaczonej z hebrajskiego na niderlandzki, 1809 r.
(RHC GrA VJS)

Emancypacja i integracja


Rok 1796 przyniósł zapowiedź obywatelskiego równouprawnienia, a tym samym koniec wyjątkowej cywilno-prawnej pozycji Żydów. Żydzi i nie-Żydzi byli wobec prawa równi. W 1808 roku Ludwik Napoleon z Holandii powołał do życia tak zwane Wyższe Konsistorium. Ten organ stał na czele całej administracji wszystkich gim żydowskich. Tym samym autonomia gminy żydowskiej odeszła do przeszłości.

Przywrócenie niepodległości Holandii w 1814 roku, w najmniejszym stopniu nie zmieniło pozycji Żydów. Król Willem I i jego doradcy raczej rozszerzyli politykę emancypacji. W organizacji Żydów także niewiele się zmieniło. Miejsce zostało przejęte przez Wyższe Konsistorium - "Hoofdcommissie tot de Zaken der Israeliten" (Komisję główną do spraw Izraelitów). Komisja główna była zdania, że decydującą rolę w daleko posuniętej integracji odgrywa opanowanie języka niderlandzkiego. Nauczyciele w szkołach żydowskich, którzy pochodzili głównie z Polski i mówili tylko w Jidysz, powinni nauczać w języku niderlandzkim. Także w urzędachrównież funkcjonariusze powinni posługiwać się językiem niderlandzkim.
Malowidło kobiety żydowskiej w stroju ludowym z Groningen, 1843 Emancypacja doprowadziła w końcu do dopasowania, tak jak jest to widoczne w stroju ludowym z Groningen u Żydówki Vogeliny Pinto.
(prywatny zbiór, Den Haag)

Napięcia między reformatorami i ortodoksyjnymi


Dążenie do równości i dopasowania było związane z nowymi poglądami dotyczącymi spraw religijnych. Żydzi w Groningen byli pod silnym wpływem odnawiającego się niemieckiego Żydowstwa, gdzie ruchy reformacyjne mogły urzeczywistnić coraz to więcej ideałów. Zarząd gminy żydowskiej wprowadził w 1848 roku śpiewy chóralne podczas nabożeństw. Dla części ortodoksyjnej było to powodem do odszczepienia. W 1852 r. założyli nową gminę żydowską o nazwie "Tesjuat Jisrael" (Ocalenie Izraela)
Także w innych miejscach w prowincji zmiany religijne prowadziły do dużych napięć i odszczepieństwa ugrupowań ortodoksyjnych.

Migracja ze wsi do miast


Na początku XX wieku gmina żydowska w Groningen rozrosła się do społeczności liczącej 3000 dusz. Stało się to przez osiedlenie się ludzi z okolicznych gmnin wiejskich. Niektóre gmniny wiejskie zanikły, podczas kiedy inne tylko z trudem mogły utrzymywać swoje rozmaite instytucje w mieście. W przeciwieństwie do tego Żydzi w Groningen budowali imponujące synagogi.
Fotografie Żydów zbiegłych z Niemiec Fotografie Żydów zbiegłych z Niemiec: od lewej
1 rząd: Hulda Lijon-Pinkus; Lea Kirschen-Schönfeld; Frieda Paula Rettkowski-Grossman.
2 rząd: Martha Brügge-Badewitz; nieznana; Gaje Schöps-Spruch.
(RHC GrA Tg 368 invnr. 22)

Aneksja i deportacje


Od 1933 roku rosnąca władza nazizmu niemieckiego i rosnący antysemityzm rzucał na wszystko swój cień. Wkroczenie armii nazistowskiej 10 maja 1940 roku było dużym szokiem.
Powoli, krok po kroku, okupanci ogłaszali nowe reguły, które ograniczały życie codzienne Żydów i wyłączały ich.
Od lata 1942 do końca roku odbyła się większość deportacji Żydów do obozu przechodniego Westerbork. Stąd w cyklu tygodniowym Żydów wywożono do Auschwitz i Sobiboru i tam ich mordowano.

Ze wszystkich deportowanych Żydów w prowincji Groningen, wojnę przeżyła tylko niewielka część. Ich liczba stała się tak mała, że z wyjątkiem miasta Groningen, prawie nigdzie nie było gmin żydowskich. Społeczność żydowska miasta tak bardzo zmalała, że otwarta w 1906 r. synagoga, została w 1952 r. sprzedana.

Opowieści z regionu


Strona tytułowa wydanej w 1804 r. książki B. Beckera o bandach zbójeckich

Urodzony w 1725 r. w Hamburgu autor i pedagog Naphtaly Herz Wesseley

Levy Ali Cohen, 1862 r.

Obraz Jozefa Israelsa

Wypędzenie Żydów z Pragi 1745

Jozef Meijer

Sklep Hildesheimów

Akwarela przedstawiająca sklep na targowisku, około 1888 r.

Dom rodzinny Juli Culp

Ogłoszenie o zebraniu Niderlandzkiego Związku Syjonistów w wsi Stadskanaal

Żeńska grupa towarzystwa gimnastycznego "Atilla" w akcji, 1928

Clara Asscher-Pinkhof

Synagoga w Groningen

Szyld zabraniający Żydom korzystania z parku